Werkt voor je

Zen is een manier van leven. Werkelijk daar zijn waar je bent, en zien wat er is. Dat valt niet mee in een samenleving waarin de nadruk ligt op hoe het zou moéten zijn. Zen-leraar Dick Verstegen over aandachtig leven, respect en compassie.

door Sjoukje van de Kolk (overgenomen van SimplifyLife.nl)

Binnenkort vertrekt hij met vriendin Ellen voor een reis van een jaar. India en Nepal staan op het programma. Maar het kan ook anders lopen, want het enige dat ze geboekt hebben is een enkele reis naar Delhi. Typerend voor de man die steeds beter leert het leven te nemen zoals het komt. Na veertig jaar gewerkt te hebben in de dagbladuitgeverij, richtte Dick Verstegen in 2000 zijn eigen Zen-centrum op in Eindhoven. Hij geeft zenmeditatiecursussen, voert daarnaast als zelfstandige consultancyopdrachten uit en werkt als coach. Alles vanuit het uitgangspunt van zen, dat hij omschrijft als 'werkelijk zijn waar je bent, zodat je kunt doen of laten wat de situatie van dit moment vergt'.

Aandacht, daar draait het allemaal om. Want volgens Verstegen laten we ons maar al te vaak op sleeptouw nemen door wat ons overkomt. Door de hectiek van alledag en wat we allemaal nog 'moeten'. We worden beheerst door het 'ego', een zelfgeschapen bouwwerk in ons hoofd van plaatjes, normen en verwachtingen over hoe de wereld, en vooral wijzelf, zouden moeten functioneren. Terwijl echte aandacht een andere waarnemer dan het ego de kans geeft om te kijken naar wat er gebeurt. Pas dan zie je waar je mee worstelt, en dat helpt dan al veel om de onrust te accepteren. 'En dan kun je misschien zelfs een beetje glimlachen en denken: daar heb je 'm weer.' Helemaal zijn waar je bent dus, daar gaat het om. 

Het valt niet mee, helemaal zijn waar je bent.
'Zeker, want het betekent dat je zonder voorbehoud en zonder de 'plaatjes' de kans te geven, aanwezig bent. Maar geloof me, meer hoeft een mens niet te doen. Als je aandacht oefent - bijvoorbeeld door zenmeditatie - dan merk je dat je eigenlijk niet dat 'ego' bent, dan blijft er alleen iets over dat 'open' en 'aanwezig' is. Je maakt deel uit van het grotere geheel en je bent dus niet die etiquette, labels en plaatjes waardoor je je voortdurend in je leven denkt te moeten laten sturen. Aandacht schept de conditie voor het voelen van die verbinding met het geheel die wij allemaal willen voelen. Al die hectiek, de onrust, het 'moeten' dat we onszelf opleggen, het betekent alleen maar verbinding zoeken met wat er is. Volgens mij is dat waar alle mensen naar verlangen.'

Waarom?
'Omdat het open staan voor wat zich voordoet, raakt aan de essentie van ons bestaan. Als mensen 'dicht' zitten, zeggen we ook in zen dat ze in een kramp zitten. Kramp ontstaat heel snel. Neem maar een simpel voorbeeld als tandenpoetsen. Hoe doe je dat? Doe je dat vanuit een kramp?' Met fanatieke stem: 'Die tanden moéten schoon! Of doe je dat met aandacht, met respect? En vergelijk maar eens een deur dichtdoen zonder aandacht, met een deur dichtdoen mét aandacht. Dat is zo'n groot verschil. Zodra je oprechte aandacht in iets legt, dan doe je het met respect. En dan kan die stroom ontstaan, die verbondenheid waar ik het over heb. Als die verbinding er wel is, dan kunnen mensen dat voelen en weten ze ook veel beter wat belangrijk voor ze is.'

Wat is volgens jou belangrijk?
'De schrijver Paulo Coelho zegt dat je innerlijke rust vindt als je je eigen legende leeft: doet wat je wezenlijk wilt doen. Door alle afleiding die er is, weten veel mensen niet meer wat ze écht willen. Als je aandachtig leeft, zo veel mogelijk in verbinding, dan komt er vanzelf op wat je wezenlijk wilt. Daar is geen twijfel over! Het ontspruit in je eigen wezen: 'ik wil dat. Ik ga dat doen!' Vanuit het gevoel dat iets goed is kun je ook gemakkelijker keuzes maken en in de hectiek je weg vinden. Ik denk persoonlijk niet dat het mogelijk is om altijd maar in dat moment van aandacht te zitten, er zijn altijd weer gebeurtenissen die je in de kramp trekken. Maar dat is niet erg, zoiets kun je ook verwelkomen als een nieuw oefenmoment.'

Toch lastig, in een samenleving die voor een groot deel wordt gedreven door plaatjes.
'Het is ook niet altijd even makkelijk hoor. Denk maar aan je werk, feestjes met veel bla bla en andere sociale toestanden. Allemaal vaak erg plaatjesgedreven. Maar als je weet dat je daar zelf gemakkelijk inschiet, dan kijk je daar maar naar. En dan kun je misschien anders reageren dan vanuit je ego. Je hebt maar een microseconde nodig om te besluiten om iets anders te doen of te zeggen. En als je dat doet, dan zul je merken dat de communicatie een totaal ander verloop heeft. De ander zal ook vaak verrast zijn. Bijvoorbeeld iemand zegt iets wat jij opvat als een vervelende opmerking. Vanuit die veronderstelling reageren is vanuit de plaatjeswereld. Maar realiseer je je dat, dan kun je ook reageren met: goh wat heb jij een leuk t-shirt aan. Of: ik wist niet dat jij van die bruine ogen had, nu zie ik ze pas. Je zult merken: opeens gaan de dingen dan heel anders.'

Dat betekent dus ook dat je niet meer op de automatische piloot dingen zegt of doet. Dat je je er veel meer bewust van bent.
'Die automatische piloot zal altijd wel een beetje aan de orde blijven. En die redt ons ook vaak uit penibele situaties. Maar juist in situaties waarin de kramp weer op de loer ligt, is het de moeite waard niet op je automatische piloot te varen. Door ernaar te kijken kun je de angel eruit halen en de plaatjes hun kracht ontnemen.'

Ik denk dat we de plaatjes, zoals jij ze noemt, ook vaak nodig hebben om ons gewaardeerd te voelen. Als we niet aan het plaatje voldoen, zijn we niet de moeite waard.
'Dat is inderdaad een patroon waar veel mensen al jong in terechtkomen. Vaak kunnen kinderen alleen maar de liefde van hun ouders verwerven door te voldoen aan hun wensen. En daaruit gaat een zelfbeeld ontstaan: ik deug alleen maar als ik voldoe. Iedere keer opnieuw moet je bewijzen dat je de liefde waard bent, zelfs al die ouder al lang overleden is kan dat nog doorgaan. Terwijl je dat natuurlijk helemaal niet hóeft te bewijzen. We hoeven geen prestatie te leveren om de liefde van de ander waard te zijn. Je bent goed zoals je bent. En dat betekent niet: (steekt zijn duimen onder zijn hemd, borst vooruit): ze nemen me maar zoals ik ben. Maar: begrijpen dat jij met al je beperkingen mag zijn zoals je bent en dat je door daarnaar te kijken jezelf een grotere kans geeft om andere keuzes te maken. Dat is een heel andere manier van kijken: met compassie, begrip en respect. Het gaat er niet om dat je naar jezelf kijkt en denkt: 'nou die stomkop, hij doet het weer hoor'. Dan ben je helemaal vanuit de plaatjeswereld bezig. Die andere manier om naar jezelf te kijken daar zit altijd liefde in, en mededogen.'

Moeilijk om zo naar jezelf te kijken als je dat niet geleerd hebt.
'De worsteling zal wel blijven, je hele leven. Maar als je de worsteling, het lijden, verdriet en de boosheid, zíet, dan richten ze al niet meer zoveel aan. In mijn relatie met Ellen merk ik dat ook, als we zien dat onze irritaties uit die plaatjeswereld komen - o jee, ze doet het weer, hij doet het weer- kunnen we er gemakkelijker een grapje over maken. En dan heb je ook niet meer voortdurend de behoefte om de dingen, jezelf of de ander, te veranderen.'

Zien betekent dus ook loslaten?
'Ja, sterker nog, loslaten kan ook alleen maar als je de dingen er volledig kunt laten zijn zoals ze zijn. Dat ís loslaten. Als je vanuit de kramp wil loslaten wordt het: ik moet iets loslaten. Dat kan niet. Laat het zijn zoals het is.'

Het leven nemen zoals het zich voordoet.
'Ik ga nu een jaar reizen in Azië, misschien wel langer zelfs. Het is een totaal ongewis bestaan, ik heb mijn huis verhuurd en ik doe bijna al mijn spullen weg. Dat geeft een buitengewoon vrij gevoel. Ik ben ook wel eens bang hoor, maar denk vooral: laat maar komen, we zien wel. Ik ben 40 jaar lang heel gelukkig getrouwd geweest. Na het overlijden van mijn vrouw in 2005 had ik niet gedacht ooit nog weer een relatie te vinden. En toen dit met Ellen zich ontwikkelde, was mijn eerste reactie: dit kan helemaal niet. Maar het gebeurde en op een bepaald moment heb ik het omarmd. En hoewel er bij ons allebei ook angsten en onzekerheden zijn, overheerst het idee: we gaan ervoor en we zien verder wel. Ook met deze reis. We kijken hoe het loopt.'

En wat als je niet een jaar kunt reizen en bijvoorbeeld in de hectiek van je werk zit?
'Ik heb dat ook allemaal meegemaakt. De hectiek, de slangenkuil, fusies, overnames. Maar het enige wat ook in zo'n situatie echt helpt is aandacht. Doe de klussen die je moet doen met aandacht, dat is alles. Natuurlijk ontloop je daarmee niet de stressfactoren, mensen die aan je hoofd zeuren en conflicten. Zeker niet, maar als je ermee om kunt gaan vanuit die positie die ik net beschreven heb, vanuit het waarnemersschap dat uitstijgt boven het ego, dan vind je je weg wel. Dat vereist natuurlijk ook vertrouwen en het besef: het komt wel goed. Wij kunnen in dit leven steeds kiezen uit twee opties: ben ik slachtoffer van mijn eigen leven of ga ik het avontuur aan. Met aandachtig leven kies je voor het laatste.'

Welke rol speelt mediteren daarin?
'Meditatie is een oefening in aandacht en in zien. Ik denk dat contemplatie of regelmatige periodes van stilte voor ieder mens belangrijk zijn. Momenten waarin je die aandacht voor wat er nu is kunt oefenen. En dan maakt het helemaal niet uit of het brein maar blijft malen. Iedere keer als je merkt dat dat zo is, kijk er dan naar, zonder oordeel, met liefde, en probeer je adem weer te tellen of je van je ademhaling bewust te worden.'

Hoe pas je dat toe in je dagelijks leven?
'Gewoon 's ochtends na het opstaan inpassen in je dagritme, bijvoorbeeld na het tandenpoetsen twintig minuten gaan zitten en 's avonds voor je naar bed gaat. Of 's ochtends voordat de rest van je gezin wakker is.'

Gaat het ook om een houding waarmee je de dagelijkse dingen doet?
'Ik vind het belangrijk om bewust twee maal twintig minuten per dag uit te trekken, om aandacht te trainen en om 'de macht van het oordeel' te temperen. En verder kun je door de dag heen nog op allerlei manieren oefenen. Regelmatig even drie maal diep ademhalen en kijken hoe het in jezelf en om je heen gesteld is, bijvoorbeeld iedere keer als je met water in aanraking komt, bij het handen wassen of theedrinken. En neem eens wat meer tijd om in het bos te wandelen, of langs de zee. Want in de natuur lukt het vaak gemakkelijker om 'in verbinding' te zijn.'

Hoe verhoudt zich dat tot vooruit plannen? Tot op zekere hoogte moet dat ook.
'Natuurlijk. Je kunt heel goed in het nu plannen maken, het is helemaal niet de bedoeling dat je alleen maar vanuit de impuls leeft. Wij hebben een ticket voor Delhi gekocht, maar als er nou iets in de familie gebeurt waardoor dat niet kan, tja, dat is dan zo, er is niks aan te doen. Er is een mooie tekst: de grote weg is niet moeilijk voor wie geen voorkeuren heeft. De grote weg is het leven. We hebben allemaal voorkeuren, de hele dag door. Voorkeur is bijvoorbeeld: de reis gaat gewoon wel door. Maar als je je - door het zien ervan - realiseert dat het een voorkeur is, dan word de angel eruit getrokken. Natuurlijk hebben we liever dat die reis wel doorgaat, maar als je ziet dat dat alleen maar een voorkeur is, en dat de dingen gaan zoals ze gaan, dan ziet alles er opeens heel anders uit.' 

categoryimage: