René ten Bos - Het Geniale Dier

'Genialiteit is jezelf kunnen verstoppen'

Wat zijn de verschillen tussen mens en dier? Talloze natuurlijk, maar volgens filosoof René ten Bos springt er één verschil boven alle andere uit: dieren zijn slimmer dan mensen. Wat wij van ze kunnen leren, ook op het gebied van organisatie, beschrijft hij uitgebreid in zijn boek Het Geniale Dier. "Een dier doet wat het doet. Daarom kan het niet dom zijn. Mensen wel."

Door Hans van Lissum

Wat is nou eigenlijk de definitie van dat woord 'geniaal'?
"Wij hebben als mensen een aantal interpretaties van de term 'genialiteit'. Wij vinden mensen bijvoorbeeld geniaal als ze regels doorbreken, dingen doen die anderen nog niet gedaan hebben. Een charismaticus als Pim Fortuyn bijvoorbeeld. Iemand die 'a different mind' heeft, noemen we ook al snel geniaal. Mensen die hele ingewikkelde sommen op kunnen lossen in drie seconden. Maar ik wil laten zien dat genialiteit ooit een hele andere betekenis had, die je bij dieren nog wel ziet."


Waarom zijn dieren geniaal?
"Het idee voor mijn boek kwam eigenlijk toen ik een nationaal park in India was, omdat ik graag een sneeuwluipaard wilde zien. Maar in dat park was helemaal geen dier te zien, omdat alle dieren zich verstopt hadden. In mijn boek koppel ik genialiteit aan dat vermogen om jezelf te verstoppen. Het boek opent al met een simpel voorbeeld: de tsunami. Daar zijn ontzettend veel menselijke slachtoffers bij gevallen, terwijl er geen enkel dier is omgekomen! Dieren hebben de natuurlijke neiging om zichzelf te verstoppen, mensen hebben de neiging zichzelf juist bloot te stellen. Genialiteit had vroeger een dierlijke betekenis. Het heeft te maken met een oergevoel, een soort innerlijke demon die je influistert wat goed is en wat slecht voor je is. Dieren luisteren daarnaar, mensen niet. Wij zijn dat kwijtgeraakt. Ik wil dat weer nieuw leven inblazen."

Toch voelt de mens zich in de regel superieur tegenover dieren. Dat is dus onterecht?
"Dieren zijn slim. Een dier doet wat het doet, en kan daarom niet dom zijn. Mensen kunnen daarentegen wél dom zijn, ook al zijn ze intelligent. Een simpel voorbeeld is roken. Een mens is intelligent genoeg om te weten dat dat slecht voor ze is, maar dom genoeg om het toch te doen. Een dier zou zoiets niet doen."

Wat vind je van de manier waarop de mens met dieren omgaat?
"Ik vind de manier waarop bijvoorbeeld honden vertrut worden door ze een mooi pakje aan te trekken verwerpelijk. Zeker als je kijkt naar hoe we in de bio-industrie met dieren omspringen. Eerst roeien we iets als de Tasmaanse buidelwolf helemaal uit, en pas daarna gaan we het de hele tijd over dat dier hebben! We hebben de neiging om dieren ernstig te sentimentaliseren. En iets als een dierentuin.. ik snap aan de ene kant dat het bestaat, aan de andere kant gaan we daarmee als mens ernstig in tegen de natuur van het dier."

Hoe zouden we in de ideale situatie met dieren om moeten gaan?
"We moeten dieren als dieren behandelen en niet als verkapte mensen of economische waar. Zowel de bio-industrie als de totale vertroeteling van huisdieren is een vorm van non-acceptatie van het dier. We moeten de andersheid van het dier accepteren."

En wat zouden we ervan kunnen leren?
"In mijn boek staat een groot hoofdstuk over charismatisch leiderschap. Ik ga daarin op zoek hoe we het dierlijke in onszelf organiseren en kunnen organiseren. Daarmee wil ik eigenlijk benadrukken dat je gewoonweg niet alles kunt organiseren. Maar dat proberen we als mensen wel. Werkelijk alles moet in de hand gehouden worden. Alles wordt gedomineerd door wat managers eigenlijk willen. Alles moet worden gerapporteerd, enquetes moeten worden ingevuld. Alles van de werknemer moet open en bloot op tafel liggen. Maar ze managen altijd om de hete brij heen, omdat je bepaalde dingen nu eenmaal niet kúnt managen. Dat is ontzettend frustrerend voor ze."

Dat zullen managers niet leuk vinden om te horen.
"Ik geef bij Schouten en Nelissen les aan managers over organisatievraagstukken, en daar zeg ik altijd dat managers onnuttig zijn. Je hebt managers die managers managen, die weer andere managers managen. Ze moeten zich eens bewust gaan worden van hun essentiele overbodigheid."
Maar ben je dan uberhaupt wel voor organisatie in het algemeen?
"Ja natuurlijk! Ik ben blij dat mijn kinderen naar school kunnen, dat ik met het vliegtuig kan, dat ik geld krijg van de overheid als ik ziek word. Het enige wat ik zeg is: je kunt niet alles in de hand houden. Probeer dat dan ook niet."

Als je realistisch bent, hoe groot schat je dan de kans dat je boek iets gaat veranderen aan die drang om alles maar te managen?
"Ik heb geen illusie dat ik de waarheid schrijf: het boek stelt namelijk meer vragen dan dat het antwoorde geeft. Maar als het bijdraagt tot een discussie op een ander niveau over dit onderwerp, dan ben ik al heel blij."

Links:

Boeken van René ten Bos

Interview René ten Bos over testcultuur
Schouten & Nelissen