René ten Bos over testcultuur

"Ik sta sceptisch tegenover blije mensen op het werk"

door Onno van Buuren

"Ik ben een voorstander van hypocrisie. Weg met de transparantie." Aan verrassende uitspraken geen gebrek bij René ten Bos, hoogleraar filosofie en organisatiekunde in Nijmegen. Als docent houdt hij managers regelmatig voor dat hun vak eigenlijk niet bestaat. We praten over het dierlijke in de mens, en hoe de werknemer steeds geraffineerder wordt getemd.

Wat is de rode lijn in je werk?
"Ik probeer een multidisciplinaire kijk op organisaties te ontwikkelen, met inzichten uit de besliskunde, systeemtheorie, sociologie, psychologie, politicologie, enz. Dus niet alleen maar filosofie."

Kun je de ontwikkelingen op al die vakgebieden wel bijhouden?
"Ik ben een generalist. Ik lees veel boeken, en bezuinig op andere dingen, zoals kranten en tv. Ik laat me daarbij nauwelijks leiden door systematisch onderzoek, maar door wat mij opwindt. Ooit heb ik de beslissing genomen een boek over dieren te schrijven. Daar ben ik nu druk mee bezig. Het gaat 'Het geniale dier' heten en verschijnt eind 2006 bij uitgeverij Boom."

Wat fascineert je zo in dieren?
"De oudste politieke beslissing is die om niet meer als dieren te willen zijn. Dat kwam je bij Aristoteles tegen. In zijn boek over politiek legde hij uit dat de mens het dierlijke overstijgt zodra hij een gemeenschap gaat vormen. Dat verschil tussen mens en dier is steeds verder onder druk komen staan, vooral vanuit de biologie. Het dier is deel van onszelf geworden. De strijd tegen het dierlijke in onszelf interesseert me."

Organisaties worden vaak vergeleken met de dierenwereld, zoals een apenrots, kippenhok of slangenkuil. Hoe kijk je aan tegen dat soort vergelijkingen?
"Die metaforen zijn fascinerend. Denk ook aan de bijenkorf en werkbijen. Dieren zijn ontzettend interessant voor organisaties. Het dier staat voor ongeorganiseerdheid van het leven. Organiseren is richting geven en temperen van impulsen. De kooi is bij uitstek een organisatieprincipe. Daarin kun je het dier beheersen. Het dierlijke in onszelf moet ook beheerst worden. Onze driftmatige impulsen, zoals de obsessie voor seks, die overigens eerder menselijk dan dierlijk is. Ik vraag me in het boek af wat het betekent om mensen als dieren te behandelen. Denk aan kampen, gevangenissen en kazernes."

Worden mensen in hun werk ook getemd en gekooid?
"Zeker, in alle organisaties. Kinderen zijn meer gefascineerd door dieren dan volwassenen. Als het leven meer georganiseerd wordt, komt het dierlijke op grotere afstand te staan. Dat begint al op de kleuterschool, als je hand in hand in de rij moet lopen. Een Engelse collega heeft eens gepleit voor de re-erotisering van organisaties. Ik weet niet of je daar blij mee moet zijn. Als iedereen als hitsige tijgers achter elkaar aanloopt, zullen we ook veel last van elkaar krijgen. Sommige mensen vinden het heel belangrijk dat ze getemd worden. Daar zit ook een schoonheid in."

René ten Bos is een geboren Tukker. "Dat Twents accent cultiveer ik zorgvuldig." Studeerde filosofie in Nijmegen. Werkte daarna in het bedrijfsleven, met name in opleidingsinstituten. Ging lesgeven aan managers, maar altijd met een filosofische insteek. Ontwikkelde cursussen, werd daar steeds kritischer op en begon erover te publiceren in internationale academische tijdschriften. Hij promoveerde in 2000 in Tilburg op een proefschrift over managementhypes. Sindsdien publiceert hij veel over bedrijfsethiek, melancholie van managers, enz. In 2002 werd hij bijzonder hoogleraar aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, en sinds 2006 gewoon hoogleraar filosofie en organisatiekunde. Daarnaast doceert hij managers over strategie en filosofie. Dat doet hij sinds 1996 bij Schouten & Nelissen.

Pleit je daarmee ook voor hiërarchische organisaties?
"Je kunt niet in het algemeen zeggen wat beter is. Het hangt van je doel af. Een hiërarchie kan zijn nut hebben. Een functionaris is als een koala die zich aan een tak van de organisatie vastklampt. Die koala kan erg vergenoegd zijn, blij ingekapseld met eucalyptusbladeren."

Die tevreden werknemer kan toch ook dynamisch of ambitieus zijn?
"De Duitse socioloog Weber beweerde dat je nooit een organisatie kunt inrichten waarin iedereen zich perfect op zijn plek voelt. Als iemand zich te tevreden voelt, ontstijgt hij de middelmatigheid en wil hij hogerop. Maar uiteindelijk komt hij terecht op een plek waar hij net niet helemaal goed functioneert. En voor collega's is zo'n hardloper bedreigend. Waarom worden de beste studenten niet op hun faculteit aangenomen, als ze dat al zouden willen? Of neem uitzendkrachten. Die werken vaak harder dan het gevestigde personeel, en worden dan afgeremd: 'rustig aan!'"

"Vergeet niet dat veel werk in organisaties dom, vervelend en saai blijft. Daar zijn veel mensen te intelligent voor. Ook managen is nogal middelmatig: dingen regelen, een beetje coördineren, veel vergaderen. Ik heb een gezonde scepsis tegen te blije mensen op het werk. Straks gaan we mensen niet meer beoordelen op de vraag of ze hun functie goed doen, maar of ze wel enthousiast genoeg zijn voor de organisatie."

Enthousiaste werknemers presteren toch beter?
"Dat weet ik niet. Ik heb nooit onderzoek gezien dat dat aantoont. Ik ken ook tal van mensen die met plezier hun zaak naar de kloten hebben laten lopen. Hart voor de zaak hebben betekent niet alleen dat je enthousiast en blij moet zijn, maar ook dat je hard moet werken en hard behandeld kunt worden als je het niet goed doet."

Dus werken met plezier is een onhaalbaar ideaal?
"Het is meer een uitdaging. Een Herausforderung. Natuurlijk is het fijn als je met plezier kunt werken, maar je zit ook in een economisch keurslijf. Die spanningen komen tot uitdrukking in termen als maatschappelijk verantwoord ondernemen, flexibel management en global village. Dat zijn oxymorons: dwaze ongerijmdheden, die aantonen dat we van twee walletjes willen eten. Soft can be hard, zeggen managementgoeroes al jaren."

Leidt dat tot hypocrisie?
"Alle organisaties hangen van hypocrisie aan elkaar! Zonder hypocrisie geen beschaving. Ik ben een groot voorstander van hypocrisie. Weg met de transparantie. Iedere vorm van beschaving stort volledig in elkaar als we alles van elkaar weten. De meeste mensen die ik ken, ergeren zich gruwelijk aan alles wat met organisatie te maken heeft. Aan de toenemende bureaucratie. Een groot probleem zijn al die testen die we voortdurend moeten doen. De test belooft verlossing, maar wat levert ze eigenlijk op?

"Men standaardiseert steeds vaker op resultaat, en steeds minder op proces. Dat leidt er uiteindelijk toe dat managers die resultaten moeten checken, steeds minder geïnteresseerd zijn in de verhalen erachter. Managers raken vervreemd van het primaire proces. Dat leidt bij hen tot een gierende paranoia, omdat ze niet weten wat er gebeurt. En dat versterkt de impuls om steeds gedetailleerder te testen. De proliferatie van audits en checks gaat dus hand in hand met die vervreemding. Daar kun je je buitengewoon veel zorgen over maken. Het is een van de verklaringen voor het feit dat we er niet in slagen om die bureaucratie terug te dringen."

Wat ergert je concreet in die bureaucratie?
"Ik ben niet tegen de bureaucratie: een goed functionerende bureaucratie is een noodzakelijkheid. Toch is er veel mis met bestaande bureaucratieën. Functioneringsgesprekken moeten bijvoorbeeld afgeschaft worden. Die duiden op een gebrek aan vertrouwen. Collega's op de universiteit vliegen eruit als ze niet genoeg publiceren, terwijl daar goede redenen voor kunnen zijn. Ik erger me ook aan de cijfermatige evaluatieformulieren die cursisten na elke dag moeten invullen. Mensen worden daar niet goed van. De vragen zijn vaak te algemeen en simpel, maar de resultaten worden toch serieus genomen. Het heeft de allure van pseudo-wetenschappelijkheid. Beperk je tot essenties, en stel alleen open vragen."

En wat vind je van persoonlijke zelftests?
"Die tasten ons gevoel van stabiliteit aan, omdat ze je op je tekortkomingen wijzen. Dat is bedreigend voor je identiteit, je zelfrespect. De Duitse filosoof Nietzsche vond het belangrijk te kunnen leven met je tekortkomingen, en te accepteren dat je je identiteit doorlopend wijzigt. Mensen die daartoe in staat zijn, noemde hij Übermenschen. Dat is letterlijk de mens die na de mens komt. Of wij tot die voortdurende identiteitswissel in staat zijn is maar de vraag."

Links:

Boeken van René ten Bos 

'Organisaties zijn geen geluksfabrieken' (interview Intermediair, maart 2004) 

Oratie over spookrijders in een organisatie 

Nederlands Instituut van Psychologen over testen

Oxymorons 

Werken met plezier

Onno van Buuren, maart 2006

 Meer lezen over moraal en ethiek? Kijk op ManagerNet