Stress en werkomgeving

Werknemers kampen tegenwoordig veel meer met verstandelijke en emotionele belasting dan met fysieke. Dat komt door hogere opleiding, verregaande mechanisering en automatisering. Stress lijkt niet zozeer veroorzaakt te worden door die hoge belasting, maar meer door de psychosociale omstandigheden waaronder gewerkt moet worden. Een mens is tegen veel zaken goed bestand, en kan ook, mits goed gemotiveerd, in ongunstige omstandigheden nog steeds goed presteren zonder daarbij stress te ervaren. Een stimulerende en uitdagende omgeving helpt daarbij.

De afgelopen decennia is steeds meer onderzoek gedaan naar werkstress. In Nederland richtte prof.dr. A.W.K. Gaillard van het TNO-instituut Technische Menskunde in Soesterberg zijn aandacht op het functioneren van mensen in bijzondere omstandigheden. Gaillard is sinds 1985, namens de Stichting Psychosociaal Onderzoek Stress, als bijzonder hoogleraar verbonden aan de Vakgroep Psychologie van de Universiteit van Tilburg.

Epidemie
Dat stelt prof.dr. Gaillard in zijn boek 'Stress, productiviteit en gezondheid'. Daarin maakt hij onder andere duidelijk hoe de huidige epidemie van psychische arbeidsongeschiktheid is ontstaan. Ook laat hij zien aan welke voorwaarden een werkomgeving zou moeten voldoen om mensen onder een hoge belasting te laten werken zonder dat zij daar negatieve gevolgen van ondervinden.

Geen computer
Stress kan beter begrepen worden als duidelijk is hoe verstand en emotie op elkaar inwerken. Een mens is immers geen computer, die zonder morren en emoties eindeloos lang, op elk moment van de dag of de nacht, saaie of juist ingewikkelde, dezelfde of steeds verschillende taken kan vervullen.

Controle
De mate waarin een werknemer het gevoel heeft controle te hebben over zijn leven en werk speelt een grote rol bij het ontstaan van stress. Zo is lawaai beter te verdragen als iemand zelf invloed heeft op de mate en duur ervan. Wie weinig steun krijgt van van leidinggevende en collega's loopt een groter risico op stress. Om spanningsklachten te voorkomen moet de werknemer dus invloed hebben op de werkomstandigheden. Bijvoorbeeld werk- en rusttijden, werktempo, indeling van werkzaamheden, maar ook zaken als temperatuur, frisse lucht, radio aan of uit etc.

Ontplooiïng
Werk dient ook mogelijkheden tot ontplooiïng te bieden, een plek waar training en opleiding een blijvend belangrijke rol spelen.

Terugkoppeling
Ook terugkoppeling van informatie over het eigen functioneren is een belangrijke voorwaarde om goed te kunnen functioneren. Deze terugkoppeling dient uit diverse hoeken te komen, van machines en mensen, van collega's en chefs, van binnen en buiten het bedrijf.

Herstel
Of spanningsklachten of stress uiteindelijk het functioneren en de gezondheid van de werknemer blijvend zullen beïnvloeden, hangt vooral af van de ruimte die iemand krijgt en neemt voor herstel. Aan de ene kant moeten geestelijke inspanning en fysiologische en emotionele gevolgen worden afgebouwd, en aan de andere kant moet er nieuwe energie voor de volgende dag worden verzameld.

Pauzes
Volgens Gaillard kost het twee uur bijkomen nadat er een uur is overgewerkt! Langdurige verstoring van het evenwicht tussen werken, ontspannen en slapen kan leiden tot chronische stress. Daarom is het van belang dat mensen kunnen werken in een omgeving waarin ze controle hebben op het moment waarop ze zich kunnen gaan ontspannen.

Coaching
Werknemers kunnen hun stressbestendigheid ook vergroten met behulp van individuele coaching, of door het volgen van een training op het gebied van stressbestendigheid, persoonlijke effectiviteit of communicatieve vaardigheden.
Werkgevers kunnen erbij gebaat zijn de werkomgeving te laten doorlichten door een deskundig adviseur op het gebied van stressmanagement. Deze zal bij de screening van een werkomgeving niet alleen letten op de technische mogelijkheden, maar ook op de psychosociale omstandigheden.

Ontwerp
Een eventueel nieuw ontwerp voor de werkomgeving zal niet alleen uitgaan van wat technisch en organisatorisch mogelijk is, maar ook rekening houden met de vaardigheden en behoeften van de werkende. De ontwerper van de ideale werkomgeving houdt dus rekening met een breed scala aan aspecten waarin techniek en mens in één visie gezien worden.

Marian van Rijssen