Wat kun je doen voor iemand die verdriet heeft?

Tekst: Berty Schaap

Nederland kwam massaal in actie na de Tsunamiramp. Schoolkinderen, winkeliers, leden van buurtverenigingen, iedereen probeerde zijn steentje bij te dragen. Het geeft nu eenmaal voor veel mensen een goed gevoel om daadwerkelijk iets te kunnen doen ter verzachting van het leed van anderen.

Het lijkt ook wel of het gemakkelijker is om iets te doen als een ramp ver van huis plaatsvindt. Je kunt geld geven of iets organiseren. Maar als er in onze directe omgeving iets ergs gebeurt, weten we vaak niet hoe we moeten reageren. Een vriendin gaat na een jarenlang huwelijk scheiden, iemand op de sportclub wordt ernstig ziek, er is een sterfgeval op het werk, een familielid verliest zijn baan. Dergelijke verdrietige dingen raken je. Je wilt iets doen om te helpen, iets zeggen, maar wat? Wat kun je het beste doen als je van dichtbij ervaart dat iemand verdriet heeft?

We vragen het aan Marieke Janssen. Zij is onderzoeker en adviseur bij het Instituut voor Psychotrauma. Daar houdt ze zich bezig met het schrijven van boeken, adviseren en lesgeven over schokkende gebeurtenissen en rampen. Ze is, samen met Maria Neele, auteur van het boek Kan ik wat voor je doen? Een boek dat gaat over hoe je mensen kunt troosten die iets verdrietigs hebben meegemaakt.

Hoe komt het dat mensen het zo moeilijk vinden om te reageren op het verdriet van iemand anders?

'Dat kan met verschillende dingen te maken hebben. We leven hier in een welvaartstaat. In verhouding met andere culturen groeien veel mensen hier geruisloos, zonder al te veel problemen op. Door die onervarenheid is het moeilijk te reageren op mensen die veel verdriet hebben. Aan de andere kant, als je zelf wel veel verdriet hebt meegemaakt, identificeer je je soms teveel met andermans verdriet. En maakt het verdriet van de ander dingen in je wakker die je doen terugdenken aan wat je zelf hebt meegemaakt.'

Hoe help je iemand met verdriet het best? Is het altijd nodig om iets te doen?

'Het is een verschil of er een crisissituatie is, of iets al langer geleden gebeurd is. In de eerste dagen is zorg en structuur bieden het belangrijkste. Ga één keer per dag met iemand wandelen, of spreek een tijdstip af om te bellen. Teveel afleiding hebben is niet goed, maar de hele dag over je problemen praten ook niet.

Welke fouten worden vaak gemaakt bij het eerste contact?

'Mensen willen soms te therapeutisch zijn en vragen hoe iemand zich voelt. Voldoende is om te vragen: hoe help ik je het best, wat kan ik voor je doen? Een andere fout is dat mensen dingen vertellen die ze zelf hebben meegemaakt. Dat helpt de ander niet. Het ergste is als mensen elkaar uit de weg gaan. Je komt iemand tegen op staat, of iemand is na een tijdje weer voor het eerst op het werk en je ontwijkt hem. Ontwijken, dat is pas echt verdrietig.'

Als je merkt dat mensen niet over hun verdriet willen praten, wat kun je dan wel doen?

'Het gewoon bespreekbaar maken. En dat is moeilijker dan je denkt. Zeggen: ik weet dat je verdrietig bent, wil je er wat over zeggen? Mensen kunnen dat best aan. Misschien praten ze er wel met anderen over maar niet met jou. Vroeger deelden mensen hun zorg ook niet met iedereen. Nu lijkt alles zo open, en wordt bij wijze van spreken alles op TV uitgezonden. Een bepaalde mate van afstand is ook wel prettig.'

Hoe voorkom je dat je zelf in de put raakt als iemand in je omgeving veel verdriet heeft?

'Maak eerst wat ik noem "je huiswerk". Stel jezelf vragen wat de feiten zijn en waarom iets je zo raakt. Je hebt dan meer afstand. Als je de situatie een beetje in kaarthebt, verandert er niets aan het gegeven, maar het helpt wel bij het uit elkaar houden van je eigen gevoelens, en die van de ander.'

Marieke Janssen merkt dat er veel vraag is naar ondersteuning bij het omgaan met verdriet op de werkvloer.

Er zijn verschillende organisaties die teamdagen rond dit thema organiseren. Een goed begin kan het lezen van het boek Kan ik wat voor je doen? zijn. Dit boek behandelt wat je 'normaal' gesproken kunt verwachten nadat iemand iets ergs is overkomen. Als je begrijpt hoe mensen zich dan voelen en waar ze behoefte aan hebben, kun je beter omgaan met het verdriet van anderen en voel je je misschien minder verlegen en onhandig.

Een mooi voorbeeld uit het boek is als twee vriendinnen langsgaan bij de moeder van een ernstig ziek klasgenootje van hun kinderen. Die moeder is erg stil. De ene vriendin doet verwoede pogingen om een gesprek gaande te houden en stelt allerlei onderwerpen aan de orde. Haar vriendin weet beter raad met de situatie. Zij zegt tegen de moeder: 'Je bent erg stil, heb je liever dat we weggaan of zullen we nog even blijven?'

Wat kun je wel doen? Maak contact en vraag hoe het gaat. Dat hoeft niets speciaals te zijn: gewoon op straat, een simpel telefoontje of een kaartje. Luister goed. Dat betekent dat je niet altijd met woorden hoeft te reageren. Stel het verhaal van de ander centraal. Stel je oordeel uit. Vraag door, bijvoorbeeld naar de feiten of de achtergrond. Verdriet duurt vaak langer dan je denkt. Kom er nog eens op terug als je eens met z’n tweeën bent. Vraag ernaar: Hoe gaat het nu met je?

Wat kun je beter niet doen? Geef geen ongevraagd advies. Geef geen mening. Denk niet na verloop van tijd: nu is het wel over. Doe niet ongevraagd karweitjes of ruim niet zomaar op. Dring niet aan. Maak de ander niet zielig. Loop niet met een boogje om iemand heen.

Wat kun je zeggen? Ik leef met je mee. Ik weet niet zo goed wat ik moet zeggen, maar ik wil je laten weten dat ik aan je denk. Wil je erover praten? Kan ik wat voor je doen? Wil je iets doen?

Wat zeg je niet? Ik weet precies hoe je je voelt. Je groeit er vanzelf overheen. Ik was al bang dat het zo zou gaan. Als ik jou was… Kop op! Het komt vast  wel weer goed.