Femke Halsema over politiek van GroenLinks

Inschikken voor de kansarmen

door Onno van Buuren

Fractievoorzitter Femke Halsema van GroenLinks verraste eind 2005 vriend en vijand met het manifest 'Vrijheid eerlijk delen'. Daarin pleit ze voor soepeler ontslagrecht en drastische inperking van de WW. Is GroenLinks rechts geworden, of liberaal? Het lijkt er niet op, want de partij streeft nog altijd naar drastische nivellering en meer nadruk op collectieve regelingen. Belangrijkste doel: iedereen aan de slag krijgen. Loopbaan.nl sprak een drukbezette Halsema in haar volle werkkamer aan het Binnenhof.

(NB: Zie ook het interview met Femke Halsema over haar loopbaan.)

U pleit voor meer belasting op hogere inkomens. Maakt dat Nederland niet onaantrekkelijk voor zowel Nederlandse als buitenlandse kenniswerkers? Daar gaat de broodnodige innovatiekracht!
"Daar ben ik helemaal niet bang voor. Het moet geen exorbitante verhoging zijn, maar we hebben al vijftien jaar denivellering. De inkomensverschillen zijn steeds groter geworden, doordat de hoogste inkomens minder belasting zijn gaan betalen, met dank aan Wim Kok."

Dat gebeurde mede onder invloed van de concurrentie met het buitenland.
"Nee, dat is volstrekte flauwekul. Belasting gebruik je voor versterking van de publieke sfeer. Daar profiteren kenniswerkers ook van, met beter onderwijs voor hun kinderen, goede zorg, een duurzaam sociaal stelsel en een groene omgeving. Daar letten kenniswerkers ook op als ze zich hier willen vestigen."

Kenniswerkers uit Japan of India kunnen dat toch ook allemaal in Engeland vinden?
"Maar Nederland kent heel hoge inkomens. Bovendien zijn het vaak mensen die uit lage lonen landen komen, dus zit er een forse inkomensverhoging voor ze in."

U stelt ook voor vermogen zwaarder te belasten. Dat lijkt een aantasting van de individuele keuzevrijheid wat je met je reeds belaste inkomen doet: opmaken of sparen, bijvoorbeeld voor je oude dag.
"Ons voorstel gaat alleen over grote vermogens. Mensen die vele tonnen op de bank hebben staan. Er is een groeiende groep mensen met ongelooflijk grote vermogens. Het is gek dat je in Nederland veel belasting betaalt over inkomen, maar niet over vermogen. Die ongelijkheid willen we rechttrekken. Via de hypotheekrenteaftrek subsidiëren we vermogens zelfs."

Kun je hypotheekrenteaftrek wel subsidie noemen? Door die aftrek betalen huizenkopers alleen minder belasting dan ze anders zouden doen, of je dat nou terecht vindt of niet. Een sigaar uit eigen doos dus.
"De gemeenschap geeft je geld terug voor de investering die je doet in je eigen kapitaal. En naarmate je een duurder huis hebt, krijg je meer geld terug van de fiscus. Dat is onevenwichtig. Bovendien profiteren huizenbezitters van waardestijgingen."

U wilt de pensioenaftrek en de levensloopregeling afschaffen. Dat is een aanval op de individuele verlof- en oudedagsvoorziening.
"De levensloopregeling is niet solidair, want naarmate je meer verdient kun je meer sparen. De bovenmodale, oudere werknemer is in staat meer vrij te nemen, terwijl bijvoorbeeld een alleenstaande moeder van dertig behoefte heeft een jaar thuis te zijn om voor haar kind te zorgen. Dat moet ook mogelijk zijn. Wij creëren een collectief recht op betaald verlof, voor zorg, scholing of om er bijvoorbeeld een jaar tussenuit te gaan. Wij willen de arbeidsduur binden aan een vaste periode van ongeveer veertig jaar. In die periode heb je recht op verlof, dat je kunt opnemen wanneer je wilt. De hoogte van verlofuitkeringen laten we over aan het CAO-overleg.

"Daarnaast staat het iedereen vrij voor z'n pensioen te sparen. Alleen de belastingaftrek, die groter wordt naarmate je meer voor je pensioen spaart, schaffen we af. Samen met de hypotheekrenteaftrek is de pensioenaftrek de grootste kostenpost voor de staat. Het grootste deel van de bevolking ondervindt deze voordelen helemaal niet."

U wilt de AOW-leeftijd flexibel maken. Dus je mag zelf kiezen op welke leeftijd je AOW krijgt?
"Dat voorstel heeft te maken met die vaste arbeidsduur van pakweg veertig jaar. Dus iemand die op z'n twintigste begint te werken, kan op z'n zestigste stoppen. En iemand die tot z'n 35ste studeert, werkt langer door. Als je eerder stopt wordt je AOW lager, en als je later stopt wordt je AOW hoger. Je kijkt dus naar het aantal gewerkte jaren."

Bij de WW wilt u daar juist vanaf. Daar mag de arbeidsduur geen rol meer spelen.
"Minder ja. De WW behoort een frictieuitkering te zijn, tussen twee banen in. Zo is het ook in andere Europese landen. De WW is nu voor een steeds kleinere groep werknemers een voortijdige pensionering. Er hebben in Nederland nog maar weinig mensen toegang tot de WW; de meesten komen rechtstreeks in de bijstand terecht. Je hebt nu meer recht op WW naarmate je langer hebt gewerkt. De rechtvaardigheid daarvan zie ik niet. Juist veel jonge mensen hebben behoefte aan frictieuitkeringen, om de overstap van baan naar baan te kunnen overbruggen."

Oudere werknemers hebben veel langer WW-premies betaald. Daar mogen ze toch wel meer rechten aan ontlenen?
"Het is geen persoonlijke verzekeringspot. Als je een heel arbeidszaam leven achter de rug hebt, heb je daar ook veel voordelen van genoten. De oudere generaties hebben naar verhouding lage premies betaald, waar ze grote voordelen van hebben. Terwijl veel jongeren niet aan de bak komen. In de georganiseerde solidariteit zorg je voor elkaar, en niet alleen voor jezelf."

Om de werkloosheid te bestrijden stelt u een gedeeltelijk basisinkomen voor, via een forse inkomensafhankelijke arbeidskorting. Maar de term basisinkomen doet denken aan voorstellen uit de jaren zeventig voor een arbeidsloos inkomen.
"Dat is dit inderdaad niet. Dit soort voorstellen is ingegeven door de noodzaak bepaalde groepen meer kans op werk te geven. Denk aan de groeiende groep van alleenstaande vrouwen met kinderen. Die blijven vaak thuis, omdat ze met een parttime baan de kinderopvang niet kunnen betalen. Wij vinden het van belang dat iedereen werkt. Daarom moeten ook mensen met de allerlaagste inkomens voldoende kunnen verdienen, ook met zo'n tien uur werk per week. Dat kan via een earned income tax credit. Een soort hoge belastingvrije voet, maar alleen voor de laagste inkomens. Dat werkt als een basisinkomen, omdat de staat het aanvult tot een fatsoenlijk inkomensniveau, maar je krijgt het onder de voorwaarde van werk."

Loont het dan nog wel om meer dan tien uur te werken?
"Jawel, want die belastingvrije voet loopt geleidelijk terug. Het lost de armoedeval juist op."

Na maximaal één jaar werkloosheid zou je recht krijgen op een participatiecontract tegen het minimumloon. Dat komt dan in plaats van de bijstand. Dat kost nogal wat.
"Onze voorstellen leveren veel werkgelegenheid op. Zo verlagen wij de loonkosten dramatisch. We laten elk jaar in onze tegenbegroting zien dat we ongeveer 60.000 fulltime banen extra scheppen, ook in de marktsector. Na één jaar werkloosheid kun je zo'n participatiecontract afsluiten als je werkt, een opleiding volgt, vrijwilligerswerk doet of stage loopt. Je doet in elk geval mee. Doe je niks, dan krijg je niks."

Dat minimumloon kan een forse achteruitgang zijn ten opzichte van de huidige WW, waarbij je zeventig procent van je laatste inkomen krijgt.
"Nog maar weinig mensen krijgen langer dan één jaar WW. De meesten vallen vrij snel terug op de bijstand. Dat is onfatsoenlijk laag, gewoon armoede. Bij ons is er geen bijstandsniveau meer, maar het veel hogere niveau van het minimumloon. Bij ons gaat het grootste deel van de mensen er dus aanzienlijk op vooruit. Voor een kleinere groep oudere mensen zul je een overgangsregeling moeten treffen."

Wat gebeurt er als mensen dat participatiecontract weigeren? Bijvoorbeeld ongemotiveerde schoolverlaters zonder diploma.
"Dan wordt je uitkering verminderd. Dat is al staand beleid; ga maar eens bij de voedselbanken praten. Wij willen een oplossing voor het toenemend aantal outsiders op de arbeidsmarkt. Volgens minister De Geus hebben we op korte termijn twee miljoen kansarmen, die geen enkel perspectief meer hebben. Wij geven mensen de mogelijkheid om op minumumloonniveau vrijwilligerswerk te doen of zich te scholen.

"In onze voorstellen kunnen harde consequenties zitten voor een zeer beperkt deel van de arbeidsmarkt. Maar je moet je afvragen of de kansrijken niet moeten inschikken voor de kansarmen. Bij allochtone jongeren loopt de werkloosheid op tot wel veertig procent. Voor hen zul je meer verplichtingen moeten introduceren: naar school of werken, of een leerwerkstage tegen het minimumloon. Tegelijkertijd moet je werkgevers veel strenger aanpakken, want veel van die jongeren kampen met een gebrek aan stageplaatsen en discriminatie bij sollicitaties."

Bij dat inschikken hoort blijkbaar ook een soepeler ontslagrecht. Daar zullen de bonden niet blij mee zijn.
"De FNV inderdaad niet. Maar wij willen de baanzekerheid van enkelen veranderen in werkzekerheid voor velen. Daarvoor heb je meer doorstroming nodig, maar dat kan alleen als werknemers bereid zijn vaker van baan te wisselen, omdat hun arbeidsperspectief beter is. Ik ben nu bezig ons voorstel uit het manifest verder uit te werken, zodat werkgevers een prikkel krijgen om te investeren in de scholingsmogelijkheden van hun werknemers."

Zal een soepeler ontslagrecht niet vooral ten koste gaan van oudere en dus duurdere werknemers?
"Ouderen hebben nu al veel last van het ontslagrecht. Dat beschermt hen niet. Voor een deel is het dus een fictieve discussie. Je moet scholingsverplichtingen voor werkgevers introduceren die ook oudere werknemers meer kansen geven."

Links:

Manifest 'Vrijheid eerlijk delen' 

GroenLinks 

Interview met Femke Halsema over haar loopbaan

Onno van Buuren, juni 2006