Jan Schouten over assertiviteit

'Veel mensen gedragen zich als pantoffelhelden'

door Onno van Buuren

"Assertiviteit is nodig tegen hufterig gedrag". En daarmee is het onderwerp nog altijd actueel. In 1979 schreef Jan Schouten (met Joke Lingsma) 'Persoonlijke effectiviteit', naar aanleiding van zijn programma's op radio en tv. Het werd een standaardwerk over assertiviteit. Ter gelegenheid van een herziene herdruk vertelt Jan Schouten openhartig wat assertiviteit voor hemzelf betekent, en hoe hij zowel dominant als verlegen kan zijn.

Hoe ben je destijds op het onderwerp assertiviteit gekomen?
"Het is begonnen vanuit een groep op de Universiteit van Eindhoven. Die groep heette 'organisatieontwikkeling en gedragsverandering'. Ik had net een proefschrift geschreven over vrijheid in het werk. Dat was een beschrijvend onderzoek, maar wij wilden de wereld ook veranderen. Je moet de moed hebben om iets met je bespiegelingen te doen. Dat hoort bij mijn leven.

"Drenthe was in die tijd nog een achtergesteld gebied. Onderzoekers stelden niet alleen sociaal-economische achterstand vast, maar ook veel zelfachterstelling. Wij vroegen ons af of we dat gevoel van principiële faalverwachtingen konden ombuigen. Dat doe je niet met mooie woorden, van 'huppetee' en 'doe eens wat', maar door te kijken hoe je initiatief kunt aanzwengelen en de angst daarvoor overwinnen.

"Angst houdt zelfachterstelling namelijk in stand. Angst voor hernieuwd falen, of voor de woede van mensen die niet op jouw initiatief zitten te wachten. Denk aan een familiebedrijf dat al generaties bestaat. Die familie zal het als een soort verraad zien als je voor jezelf begint.

"Maar het gebeurde ook bij ons om de hoek. In de Philipsfabrieken in Eindhoven werden jongeren behoorlijk afgezeken. Wij hebben toen een training gemaakt voor werkende jongeren om ze weerbaarder te maken. Dat werd gevoed door een ontwikkeling van een therapie in de VS, waarin werd gezocht naar geweldloze vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid. Hoe ga je om met een agent die met een geheven stok voor je staat? Of met gemeentebesturen, waar je naartoe gaat met een petitie? Hoe overwin je je angst?

"Zo startten wij assertiviteitsgroepen, eerst voor werkende jongeren en daarna voor patiënten. Samen met Joke Lingsma trainde ik bovendien ruim 1500 maatschappelijk werkers en psychologen in workshops. Die hele geschiedenis heb ik beschreven in mijn boek 'Ik ben d'r ook nog'."

En je maakte een radio- en tv-serie bij de AVRO. Hoe kwam dat tot stand?
"De AVRO nodigde me daarvoor uit. We hadden een half miljoen kijkers per avond. Ik had verder de tv-kant op kunnen gaan, maar ik koos ervoor m'n gezin op te bouwen. En ik richtte Recovery op, wat later Schouten & Nelissen ging heten. Zo kon ik me ook op mensen richten die zich wel redden, maar merken dat ze toch situaties mijden en er niet voor kiezen een mening of gevoel te uiten."

Het paste natuurlijk goed in de tijdgeest van de jaren zeventig: de opkomende mondigheid van de burger. Inmiddels zijn veel mensen té assertief geworden.
"Juist tegen hufterig gedrag moet je je assertief opstellen. Je moet een vorm vinden, waarmee je jezelf beschermt zonder de ander nog agressiever te maken. Je zult samen tot een deal moeten komen, waarin de ander een volgende keer meer respect voor jouw gevoelens opbrengt."

Hoe doe je dat als je op straat wordt uitgescholden? Ben je op zo'n moment wel in staat een genuanceerd gesprek aan te gaan?
"Het is een keuze of je het wilt of niet. Helaas is de angst in de maatschappij toegenomen. Maar als je beledigingen vaak laat lopen, verlies je je zelfrespect. Dat gebeurt ook in organisaties, waar veel mensen zich gedragen als pantoffelhelden. Zij betalen de prijs in de vorm van gebrek aan zelfrespect. Dociel gedrag botst met hun eigen diepste overtuigingen.  

"Als één keer iemand op je voeten schijt kun je net doen of er niks aan de hand is. Maar als dat tien of twintig jaar zo gaat, wat doet dat dan met mensen? Die angst is niet minder geworden. Dat blijkt, want veel mensen zoeken daar hulp voor. Ik sta aan de kant van die bedeesde mensen, die zichzelf tekort doen. Zij moeten leren een grens te trekken, zeggen wat ze ervan vinden. Daar is het boek voor.

"Mijn grootste trots is dat het woord 'assertief' gemeengoed is geworden. Daar heb ik naar gestreefd. Het moet mensen uitnodigen het eigen gedrag en dat van anderen te onderzoeken. En ik wil dat het een positieve klank blijft houden."

Je kunt zelf vrij assertief en dominant zijn. Probeer je te voorkomen dat mensen daarvoor weglopen?
"Daar werk ik hard aan. Ik kijk goed hoe mensen zich voelen. Ik merk of mensen afstand van me nemen of niet. Als ik zelf denk dat ik misschien iets te hard ben geweest, zoek ik ze na afloop altijd op. En als het te gek is geweest zeg ik ook makkelijk sorry. Dan spreek ik mezelf erop aan, want ik vind het vervelend om mensen te kwetsen. Als dat toch gebeurt raakt het me, want ik ben juist zorgzaam.

"Maar ik laat me op dit punt geen schuldgevoel meer aanpraten. Ik wil alleen omgaan met mensen die, na een gewenningstijd, voldoende belangstelling in me hebben, en zien wat voor man er achter die woorden en dat gedrag zit. De aandacht die zij van mij eisen, eis ik ook van hen. Als hun blik wordt vertroebeld door angsten voor vroegere schoolmeesters of vaders, begrijp ik dat, maar daar laat ik mijn pet niet meer naar hangen.

"Overigens wíl ik in bepaalde situaties heel direct zijn, omdat ik anders zou meegaan in het gemiep van de ander. Daar zou ik de ander ook niet mee helpen. Dan zou ik mezelf bij elke zin verontschuldigen; die tijd heb ik gehad. Hoewel, gisteren wees iemand me er nog op dat ik dat deed."

Hoe heeft je jeugd je denkbeelden gevormd?
"Ik was voor mijn achtste al drie keer verhuisd. Ik kwam van Holland via Apeldoorn in Venlo terecht. Dat scherpt je blik. Je ziet wat klopt en wat niet. Ik was een dromerig kind, heel verlegen, maar ook heel actief en ondernemend. Ik was snel te intimideren; geen haantje dat vocht voor zichzelf. Ik stel nog steeds te weinig of te laat mijn grenzen. Dromerig als ik ben ga ik altijd uit van gemeenschappelijkheid in belang, terwijl ik me moet realiseren dat de wereld bestaat uit eenlingen.

"Mijn grootvader was een van de eerste psychologen in Nederland; hij is in 1935 gepromoveerd op verlegenheid. Mijn moeder was een zorgzame, vrolijke, sterke en op vooruitgang gerichte vrouw, dochter van een werkloze arbeider in Drenthe. Ze kon niet tegen onrecht. Dat heb ik duidelijk meegekregen. Evenals het non-conformisme van mijn vader. Verder ben ik geen praalhans. Ik heb de publiciteit altijd grondig gemeden. Dit is ongeveer het vijfde interview in 25 jaar. Alleen als voorzitter van FC Den Bosch ging ik vol de publiciteit in.

"De vraag is: hoe ga je om met liefdesgebrek in de eerste vier jaar? Bij de een leidt het tot overdreven praalhanzerij, om het applaus voortdurend te storten in die grote emmer van die eerste vier jaar. Helaas heeft de emmer geen bodem. Bij de ander krijgt het de vorm van 'ik doe het de anderen niet aan'. Ik probeer daar het goede midden tussen te vinden. De laatste tien jaar werk ik meer samen met anderen.

"Ik kan niet opscheppen over mijn eigen werk. Ik kan honderd dingen noemen van Schouten & Nelissen waar ik trots op ben, maar altijd van anderen. Ik heb net een roman geschreven, maar voel grote schroom een uitgever te benaderen. Het boek gaat nota bene over het afleggen van je schroom."

Wat is je grootste angst?
"Dat het vrije woord sterk onder druk staat. De moorden op Fortuyn en Van Gogh maken mensen bang. Ik ben bang voor een wereld waar mensen op het politieke pluche leugens verspreiden, zoals bij het uitkleden van de WAO. Journalisten, columnisten en advocaten moeten blijven zeggen en schrijven wat ze willen. Blijf assertief!"

Achterflap van 'Persoonlijke effectiviteit': "Op een goede manier voor uzelf opkomen zonder anderen onnodig te kwetsen. Dat is de kern van assertief gedrag. In staat zijn uw wensen en meningen te uiten, anderen minder de baas over u te laten spelen, rustiger zijn in contact met bekenden en onbekenden en vooral weten in welke situaties het belangrijk is assertief op te treden. Met dit boek kunt u dat bereiken."

Links:

Persoonlijke effectiviteit, assertief gedrag als basisvaardigheid: Jan Schouten en Joke Lingsma 

Ik ben d'r ook nog, Jan Schouten (voor trainers en adviseurs, behandeling van sociale angst) 

Serie tv-programma's over assertiviteit, AVRO 1979: les 1 en les 2

Een ondernemend jongetje: interview met Jan Schouten (2003) 

Trainingen persoonlijke bekwaamheden

Meer over assertiviteit